Participatiewet
In het kort
?
Dit is een geautomatiseerde samenvatting van wat er speelt op dit dossier, gebaseerd op de blokken hieronder: coalitieakkoord, wetgeving, Kamerbrieven, commissieverslagen, financiering en koepel-standpunten. Verifieer belangrijke passages altijd via de originele bron.
Gemeenten worden vanaf 2028 geconfronteerd met een nieuw verdeelmodel en een forfaitaire loonkostensubsidie voor beschut werk, waarvoor het kabinet structureel €90,1 miljoen beschikbaar stelt.1 Minister van Werk en Participatie Thierry Aartsen heeft daarnaast besloten het budget voor proactieve dienstverlening bij bijstand structureel met €30 miljoen per jaar te schrappen, wat gevolgen heeft voor gemeentelijke inspanningen om niet-gebruik van bijstand te verminderen.2 In debatten staat de spanning centraal tussen strengere handhaving en het vergroten van de menselijke maat, waarbij aandacht is voor de positie van jongeren en mensen met gezondheidsproblemen die niet direct kunnen participeren.3 De VNG noemt de structurele bezuiniging op proactieve dienstverlening onuitvoerbaar en dringt aan op reparatie.4 De Kamer krijgt in het najaar de mogelijkheid zich uit te spreken over het ontwerpbesluit tot aanpassing van het Besluit advisering beschut werk.5
Verantwoordelijk
?
De bewindspersoon (of -personen) die verantwoordelijk zijn voor dit dossier — bepaald op basis van hun portefeuille bij het huidige kabinet en betrokkenheid bij recente Kamerstukken op dit onderwerp.
Coalitieakkoord
?
Citaten uit coalitieakkoorden die dit onderwerp raken. Zowel het huidige coalitieakkoord als eerdere akkoorden voor context. Klik op een citaat om het in de originele PDF te bekijken.
Historische context: 2 passages uit 1 eerder akkoord ▾
Financiën
?
Financiële posten die naar gemeenten stromen of gemeentelijke uitvoering raken. Bovenaan een samenvatting waarin bedragen klikbaar zijn: klik brengt je bij de bron. Onder de samenvatting vind je alle onderliggende posten met per post een screenshot uit de originele PDF. Bronnen: mei- en septembercirculaire van het gemeentefonds, Kamerbrieven en begrotingsdocumenten.
De financiële situatie rondom de Participatiewet kenmerkt zich door aanzienlijke structurele investeringen in beschut werk en sociale infrastructuur. Zo is er binnen dit dossier structureel € 155 miljoen per jaar extra geïnvesteerd in beschut werk, waarvan € 90 miljoen specifiek bedoeld is om de werking van de loonkostensubsidie te verbeteren en € 65 miljoen voortkomt uit een verhoging van het budget per plek. Daarnaast is er een structurele beschikbaarheid van € 90,1 miljoen voor de invoering van een forfaitaire loonkostensubsidie voor beschut werk. Voor de sociale infrastructuur en beschut werk wordt structureel € 190 miljoen extra geïnvesteerd, terwijl binnen dit programma ook een meerjarig impulsbudget van in totaal € 289,7 miljoen beschikbaar is voor de periode 2024-2028. Verder is er een structurele vermindering van € 30 miljoen per jaar voor de proactieve dienstverlening bijstand. Vanaf 2026 is binnen het macrobudget een reservering van € 4,2 miljoen opgenomen voor vangnetuitkeringen over 2024. Divosa benadrukt dat het kabinet loonkostensubsidie wil verbreden als rijksbreed instrument voor arbeidsmarktdeelname (2026-08-11).
📎 Alle 10 posten met bron ▾
Openstaande toezeggingen
?
Toezeggingen die de bewindspersoon in de Tweede Kamer heeft gedaan en die nog openstaan. Klik op het nummer voor de officiële detailpagina op tweedekamer.nl. Waar mogelijk staat een deadline-chip; ⚠ betekent dat de deadline verstreken is.
- TZ202404-236 ↗⚠ Deadline verstreken (31 dec 2024)De Kamer ontvangt in het vierde kwartaal het wetsvoorstel inzake bijstand in het stemhokje.Jonge, H.M. de · Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
- TZ202501-131 ↗⚠ Deadline verstreken (13 mrt 2025)De staatssecretaris Rechtsbescherming zegt de Kamer toe een reactie te geven op het nog te verschijnen rapport van de commissie-Van der Meer II in maart 2025 vóór het commissiedebat over gesubsidieerde rechtsbijstand d.d. 13 maart 2025.Struycken, T.H.D. · Staatssecretaris Rechtsbescherming
- TZ202504-092 ↗⚠ Deadline verstreken (1 jul 2025)De staatssecretaris Rechtsbescherming zegt de Kamer toe de Kamer rond de zomer van 2025 te informeren over fase 2 van het onderzoek door het Kenniscentrum Stelsel Gesubsidieerde Rechtsbijstand betreffende lagere middeninkomens.Struycken, T.H.D. · Staatssecretaris Rechtsbescherming
- TZ202504-154 ↗⚠ Deadline verstreken (30 sep 2025)De staatssecretaris Rechtsbescherming zegt de Kamer toe in het derde kwartaal van 2025 de Kamer te informeren over de instellingsregeling van het Kwaliteitsinstituut verbonden aan de Raad voor Rechtsbijstand inzake tolkdienstverleningsadvisering waar het het zicht op belangenverstrengeling betreft.Struycken, T.H.D. · Staatssecretaris Rechtsbescherming
- TZ202502-080 ↗⚠ Deadline verstreken (30 sep 2025)De staatssecretaris Rechtsbescherming zegt de Kamer toe in het derde kwartaal van 2025 in het geactualiseerde overzicht betreffende de effecten van het nieuwe Wetboek van Strafvordering op de gesubsidieerde rechtsbijstand, de financiële consequenties van verplichte rechtsbijstand in hoger beroep mee te nemen.Struycken, T.H.D. · Staatssecretaris Rechtsbescherming
- TZ202502-066 ↗⚠ Deadline verstreken (30 sep 2025)De staatssecretaris Rechtsbescherming zegt de Kamer toe in het derde kwartaal van 2025 de Kamer te informeren over een geactualiseerd overzicht betreffende de effecten van het nieuwe Wetboek van Strafvordering op de gesubsidieerde rechtsbijstand.Struycken, T.H.D. · Staatssecretaris Rechtsbescherming
- De staatssecretaris voor Rechtsbescherming komt in de volgende voortgangsbrief over de stelselvernieuwing rechtsbijstand terug op de voortgang van de rechtshulpvoorziening op de BES-eilanden.Weel, D.M. van · Minister van Justitie en Veiligheid
- De staatssecretaris Rechtsbescherming zegt de Kamer toe de minister van Asiel en Migratie te vragen de Kamer te informeren over de beperking van rechtsbijstand in asielzaken.Struycken, T.H.D. · Staatssecretaris Rechtsbescherming
- De staatssecretaris komt uitvoeriger terug op de plannen rond re-integratie en nazorg, ook in combinatie met de lopende pilots.Rutte, A.C.L. · Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid
Beleidsbrieven
?
Brieven van bewindspersonen aan de Tweede Kamer die dit onderwerp raken, sinds de start van kabinet-Jetten. We hebben voor dit tijdsvenster gekozen omdat bij iedere kabinetswissel de politieke verhoudingen weer anders liggen, en fracties andere opvattingen kunnen hebben wanneer ze wisselen van oppositie naar coalitie of andersom.
De evaluatie van de financieringssystematiek van loonkostensubsidies toont aan dat deze gemeenten effectief ondersteunt bij inzet van dit instrument. De minister besluit de Participatiewet niet aan te passen voor een "right to challenge", omdat recente wijzigingen voldoende ruimte bieden voor gemeentelijke maatwerkoplossingen. Tevens wordt de giftenvrijlating gehandhaafd op maximaal 1.200 euro, omdat volledige vrijstelling van giften in natura strijdig is met het aanvullend karakter van de bijstand.
Het kabinet investeert €290 miljoen in sociaal ontwikkelbedrijven om werk te creëren voor mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt en stimuleert beschut werk met een nieuw verdeelmodel en forfaitaire loonkostensubsidie vanaf 2028. Gemeenten en bedrijven worden ondersteund bij transitie naar toekomstbestendige, financieel gezonde organisaties met intensievere samenwerking en nieuwe werkvormen.
Compensatiegelden voor gedupeerden van de toeslagenaffaire worden wettelijk vrijgesteld van de vermogenstoets bij bijstand, maar dwangsommen niet, omdat deze geen schadevergoeding zijn. Gemeenten, zoals Enschede, moeten bijstandsuitkeringen beëindigen als het vermogen door een dwangsom boven de grens uitkomt, hoewel er wettelijke hardheidsclausules zijn om schrijnende situaties te voorkomen. Landelijke regels over vrijstelling van compensatiegelden zijn al vastgelegd en worden gehandhaafd.
Het kabinet schrapt structureel circa €30 miljoen per jaar voor proactieve dienstverlening om niet-gebruik van bijstand tegen te gaan, vanwege budgettaire redenen. Tegelijkertijd wordt via een nota van wijziging financiële ruimte gecreëerd om het wetsvoorstel voor gegevensdeling en proactieve dienstverlening bij de algemene bijstand alsnog in werking te laten treden. Het kabinet blijft inzetten op proactieve dienstverlening en zoekt naar mogelijkheden om deze te financieren.
Het ontwerpbesluit wijzigt het Besluit advisering beschut werk zodat werknemers eenvoudiger kunnen wisselen van baan binnen de banenafspraak door het advies beschut werk zonder nieuw onderzoek te laten herleven. De Kamer krijgt de mogelijkheid om zich hierover uit te spreken voordat het besluit aan de Raad van State wordt voorgelegd.
De staatssecretaris zet in op het optimaliseren van de taaleis in de Participatiewet door gemeenten te ondersteunen met extra middelen (€3,7 miljoen in 2027, oplopend tot €17,4 miljoen structureel) en handhaving te versterken via het Maatregelenbesluit socialezekerheidswetten. In april volgt een plan om de taaleis te verbeteren en zo meer participatie te bevorderen.
Het aantal bijstandsontvangers steeg eind 2024 met 1%, vooral onder jongeren tot 27 jaar en mensen met niet-Europese herkomst. Gemeenten boden meer re-integratievoorzieningen aan, met een groeiende inzet van loonkostensubsidies en jobcoaches voor mensen met een arbeidsbeperking. Een recent onderzoek toont grote diversiteit in gemeentelijke re-integratiedienstverlening en benadrukt de noodzaak van regionale samenwerking en gerichte beleidskeuzes.
De overheid meldt dat in 2024 de banenafspraak niet volledig is gehaald, maar het aantal gerealiseerde banen bij het Rijk en de politie is gestegen, en gemeenten hun doelstelling ruimschoots behaalden. De vernieuwde Wet banenafspraak zal het onderscheid tussen markt- en overheidssector opheffen om samenwerking te bevorderen. Defensie investeert in duurzame inzet van mensen met een arbeidsbeperking, met onder meer jobcoaches en jobcarving, en zet deze acties in 2025 voort.
De Staatssecretaris SZW meldt de instemming van de Eerste Kamer met het wetsvoorstel Participatiewet in balans en de inwerkingtreding van de wet. Er wordt ingezet op samenwerking met gemeenten, aanpassing van de aanvullende jongerennorm en maatwerk bij de kostendelersnorm. Tevens worden implementatiemiddelen per gemeente toegekend.
Gemeenten mogen vanaf 1 januari 2026 vooruitlopen op gedoogde onderdelen van de Participatiewet, zoals de premie arbeidsinschakeling voor jongeren tot 27 jaar, verruiming van bijverdiengrenzen voor jongeren en maatschappelijke participatie, om zo ervaring op te doen vóór de formele inwerkingtreding in 2027. Dit bevordert arbeidsinschakeling en participatie, met aandacht voor uitvoerbaarheid en uniforme verrekening van inkomen.
Het definitieve macrobudget voor bijstand en loonkostensubsidies in 2025 bedraagt €7,7798 miljard, een stijging ten opzichte van 2024, en het voorlopige macrobudget voor 2026 is vastgesteld op €7,946 miljard. Het verdeelmodel voor gemeentelijke budgetten is aangepast, onder meer voor Oekraïense ontheemden en een aanvullende jongerennorm voor jongeren zonder ouderlijke steun, waarbij gemeenten vanaf 2026 middelen via het macrobudget ontvangen. Gemeenten kunnen gebruikmaken van een rekentool voor inzicht in budgetverdeling en bijstandskansen, en bij grote tekorten is er een vangnetregeling met een eigenrisicodrempel van 7,5%.
De taaleis in de Participatiewet blijft als afzonderlijke verplichting behouden om bijstandsgerechtigden te stimuleren hun Nederlandse taalvaardigheid te verbeteren en zo participatie en uitstroom naar werk te bevorderen. Er worden extra middelen beschikbaar gesteld voor gemeenten en het handhavingsregime wordt vereenvoudigd en beter afgestemd op andere socialezekerheidswetten, met een stapsgewijze sanctie bij niet-naleving. Daarnaast wordt de taaleis verder geoptimaliseerd op basis van praktijkervaringen van gemeenten, taalaanbieders en ervaringsdeskundigen.
De gemeente mag bij beslag op bijstand de vakantietoeslag niet maandelijks uitkeren aan de deurwaarder, maar moet wachten op de jaarlijkse uitbetaling, tenzij de schuldenaar instemt. Het kabinet gaat met de VNG overleggen om de handreiking over afdrachtmomenten te verduidelijken en benadrukt dat gemeenten zorgvuldig moeten afwegen bij wijziging van het betaalmoment. Jaarlijkse afdracht wordt aanbevolen om kosten te beperken, maar in uitzonderlijke gevallen kan maandelijkse afdracht passend zijn.
De staatssecretaris werkt aan een fundamentele herziening van de Participatiewet om de wet beter in balans te brengen, met focus op betere ondersteuning voor mensen zonder arbeidsvermogen, een nieuwe balans tussen werk en participatie, en vereenvoudiging van regels rond inkomen en vermogen. Diverse beleidsopties zijn ontwikkeld in samenwerking met gemeenten en cliëntenorganisaties, waarna het kabinet en de Tweede Kamer keuzes maken voor verdere uitwerking. Het kabinet benadrukt dat er momenteel geen extra middelen beschikbaar zijn en dat het vervolgtraject na de zomer wordt ingezet.
De staatssecretaris bevestigt dat gemeenten binnen de Participatiewet ruimte hebben om sociale coöperaties te ondersteunen als instrument voor arbeidsinschakeling, maar UWV neemt deze vorm niet actief op als re-integratievorm vanwege complexiteit. Daarnaast wordt het volgen van een basiscursus ondernemerschap door bijstandsgerechtigden die ondernemer willen worden, actief bevorderd om duurzame uitstroom uit de bijstand te stimuleren.
In 2024 zijn bijna 4.000 extra banen voor mensen met een beperking bij reguliere werkgevers gerealiseerd, waarmee het totaal sinds 2012 op bijna 90.000 komt, maar de doelstelling van 115.000 extra banen is niet gehaald. De staatssecretaris kondigt aan het onderscheid tussen markt- en overheidswerkgevers per 1 juli 2026 op te heffen om gezamenlijke banencreatie te stimuleren en de quotumregeling mogelijk te activeren als de resultaten achterblijven. Daarnaast blijft er geïnvesteerd in sociaal ontwikkelbedrijven als springplank naar regulier werk.
Het demissionaire kabinet investeert structureel €90 miljoen extra per jaar om beschut werk te versterken, onder meer door de loonkostensubsidie te verbeteren en te vereenvoudigen. Gemeenten en sociaal ontwikkelbedrijven krijgen hiermee meer middelen om het aantal beschutte werkplekken te vergroten en beter aan te sluiten bij de behoefte van mensen met een ondersteuningsbehoefte. Ook wordt gewerkt aan een toekomstbestendige sociale infrastructuur en afspraken met werkgevers om meer mensen met een ondersteuningsbehoefte bij reguliere werkgevers aan het werk te helpen.
De vergoedingen voor sociale advocaten worden structureel verbeterd volgens de aanbevelingen van de commissie-Van der Meer II. Samen met betrokken partijen wordt een toekomstvisie ontwikkeld om de sociale advocatuur duurzaam en toekomstbestendig te maken, met focus op alternatieve bedrijfsstructuren, imago, onderwijs en doelmatige bedrijfsvoering. Daarnaast worden ook op korte termijn maatregelen genomen om het aanbod van sociaal advocaten te versterken.
De staatssecretaris kondigt aan de banenafspraak te verbeteren door de ondersteuningsbehoefte van mensen met een arbeidsbeperking centraal te stellen, de doelgroep waar nodig te verbreden en de uitvoering te vereenvoudigen. Er wordt ingezet op duurzame werkgelegenheid, betere afstemming van instrumenten en intrinsieke motivatie van werkgevers, met aandacht voor financiële bestendigheid en sociale infrastructuur.
Commissieverslagen
?
Verslagen van commissiedebatten en wetgevingsoverleggen die dit onderwerp raken, sinds de start van kabinet-Jetten. Verslagen bevatten de inbreng per fractie en de beantwoording door de bewindspersoon. We hebben voor dit tijdsvenster gekozen omdat bij iedere kabinetswissel de politieke verhoudingen weer anders liggen, en fracties andere opvattingen kunnen hebben wanneer ze wisselen van oppositie naar coalitie of andersom.
Debat over de wijziging van de begrotingsstaten van het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid voor 2026, met focus op de inzet en financiering van proactieve dienstverlening binnen de Participatiewet. GroenLinks-PvdA bekritiseert het kabinet vanwege het deels terugdraaien van middelen voor bijzondere bijstand en studietoeslag, terwijl CDA en D66 vragen om alternatieve dekkingen en structurele ondersteuning voor gemeenten.
Debat over preventie en bestrijding van stille armoede en sociale uitsluiting, waarbij de inzet van het energiefonds, schuldhulpverlening, financiële educatie, boetebeleid en de effecten van koopkrachtmaatregelen centraal stonden. Er was spanning tussen het pleidooi voor strengere regulering van incasso en gokpraktijken, en zorgen over de impact van kabinetsmaatregelen op kwetsbare groepen, waarbij fracties uiteenlopende prioriteiten en oplossingen presenteerden.
Debat over uitvoering en evaluatie van de Participatiewet, met aandacht voor bijstand, arbeidsmarktparticipatie en ondersteuning van kwetsbare groepen zoals jongeren en Wajongers. Er ontstond spanning tussen pleidooien voor strengere handhaving van taaleisen en sancties versus oproepen tot meer vertrouwen, maatwerk en landelijke harmonisatie om bestaansonzekerheid en regionale ongelijkheid te verminderen.
Gemeentelijk perspectief
?
Kernpunten uit publicaties van koepels die gemeenten vertegenwoordigen (waaronder VNG), over dit onderwerp, sinds de start van kabinet-Jetten.
VNG adviseert gemeenten nieuwe modelverordeningen Participatiewet uiterlijk 1 januari 2027 vast te stellen
“Wij adviseren u deze verordeningen voor 1 januari 2027 vast te stellen.”
VNG ondersteunt wetsvoorstel Handhaving sociale zekerheid voor meer maatwerk en menselijke maat
“Het voorstel biedt meer ruimte voor maatwerk en balans in de uitvoering en sluit daarmee beter aan bij het uitgangspunt van de menselijke maat.”
Kabinet wil loonkostensubsidie verbreden als rijksbreed instrument voor arbeidsmarktdeelname💰
“Het kabinet wil dat iedereen kan meedoen op de arbeidsmarkt. Daarom wordt loonkostensubsidie (LKS) het leidende, rijksbrede instrument om verminderde loonwaarde te compense”
Wet Handhaving sociale zekerheid treedt in werking per 1 januari 2027 en ondersteunt Participatiewet in Balans
“De wet treedt op 1 januari 2027 in werking. Het wetsvoorstel sluit aan bij de koers die met de Participatiewet in Balans is ingezet en stelt gemeenten beter in staat om passend e”
Wetgeving
?
Wetsvoorstellen die dit onderwerp raken — zowel in behandeling als aangenomen. Klik op een wetsnaam om naar de detail-pagina op tweedekamer.nl te gaan.
Dit wetsvoorstel regelt dat de afbouw van de dubbele algemene heffingskorting in het referentieminimumloon wordt gepauzeerd in 2025, 2026 en 2027, waardoor uitkeringen zoals de bijstand en nabestaandenuitkeringen tijdelijk hoger blijven. Het geldt voor mensen met een uitkering op het sociaal minimum, waaronder bijstandsgerechtigden en nabestaanden. De aanleiding is het verbeteren van de koopkracht en het voorkomen van stijgende armoedecijfers, zoals afgesproken in het hoofdlijnenakkoord, door de verlaging van deze uitkeringen tijdelijk stop te zetten.
Het wetsvoorstel Participatiewet in balans regelt aanpassingen in de Participatiewet en aanverwante wetten om een betere balans te creëren tussen bestaanszekerheid, re-integratie en handhaving voor mensen die afhankelijk zijn van bijstand. Het geldt voor ongeveer 400.000 bijstandsgerechtigden in Nederland, inclusief mensen met arbeidsbeperkingen en oudere zelfstandigen. De aanleiding is dat de huidige wet vaak als te complex en streng wordt ervaren, met onvoldoende ruimte voor maatwerk en menselijke maat, wat leidt tot wantrouwen en financiële onzekerheid. Met dit voorstel wil de overheid de wet eenvoudiger maken, meer vertrouwen geven en uitvoerders meer handelingsruimte bieden om mensen beter te ondersteunen bij participatie en inkomen.
Dit wetsvoorstel regelt een vereenvoudiging van de banenafspraak en de quotumregeling om meer mensen met een arbeidsbeperking aan het werk te helpen bij reguliere werkgevers. Het geldt voor alle werkgevers in Nederland, zowel in de markt als bij de overheid, en maakt samenwerking tussen hen makkelijker door het onderscheid tussen sectoren op termijn te laten vervallen. De aanleiding is dat het huidige systeem te complex is en niet altijd de afgesproken aantallen banen realiseert, terwijl er juist nu door krapte op de arbeidsmarkt meer kansen zijn voor mensen met een arbeidsbeperking. Met dit voorstel wordt het makkelijker en aantrekkelijker voor werkgevers om banen te creëren, onder andere door een combinatie van een heffing en een bonus, en wordt het loonkostenvoordeel voor werkgevers vereenvoudigd en structureel gemaakt. Het doel blijft een inclusieve arbeidsmarkt waarin meer mensen met een arbeidsbeperking duurzaam aan het werk kunnen.
Gerelateerde dossiers
?
Andere dossiers op beleidskern.nl met overlappende onderwerpen of ministerie.